Vermoeidheid vitamine tekort: die woorden staan vaak samen in een zoekbalk, maar het verband is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Een tekort aan een vitamine of mineraal is een gezondheidstoestand die alleen met bloedonderzoek wordt vastgesteld, en vermoeidheid heeft meestal een andere verklaring: te weinig slaap, spanning, een drukke periode. Toch zijn er vier voedingsstoffen waarvan de inname in Nederland vaak krap is en die in onderzoek met moeheid in verband worden gebracht: ijzer, vitamine B12, foliumzuur en vitamine D. Hieronder leest u wat daarover bekend is, hoe vaak zo'n tekort voorkomt en hoe u verstandig te werk gaat zonder zelf een diagnose te stellen.
Welke tekorten worden met vermoeidheid in verband gebracht?
In de Europese regels mogen negen voedingsstoffen aan vermoeidheid worden gekoppeld, elk met dezelfde toegestane zin: riboflavine, niacine, pantotheenzuur, vitamine B6, vitamine B12, vitamine C, foliumzuur, magnesium en ijzer dragen bij tot de vermindering van vermoeidheid en moeheid. Die zin beschrijft een bijdrage bij een normale inname, geen uitkomst bij een tekort.
Onderzoek naar tekorten kijkt vooral naar ijzer, vitamine B12, foliumzuur en vitamine D. Dat is geen toeval: het zijn precies de stoffen waarvan de inname in Nederland het vaakst onder de gemiddelde behoefte ligt. In een analyse van de Nederlandse voedselconsumptiepeiling had meer dan de helft van de bevolking een inname onder de gemiddelde behoefte voor calcium, ijzer, vitamine D en foliumzuur, met vrouwen en adolescenten als grootste groepen (n = 4313, Bird 2023).
Hoe vaak komt een tekort in Nederland en Europa voor?
Vaker dan u misschien denkt, en met een duidelijk seizoenspatroon voor vitamine D. In een gestandaardiseerde analyse van Europese bevolkingsonderzoeken had 13,0 procent van de deelnemers een bloedwaarde onder 30 nmol/l en 40,4 procent een waarde onder 50 nmol/l. In de verlengde winter, van oktober tot en met maart, lag het aandeel onder 30 nmol/l op 17,7 procent, in de zomer op 8,3 procent (n = 55.844, Cashman 2016).
Voor vitamine B12 hangt het sterk af van wat u eet. In een overzicht van achttien onderzoeken onder vegetariërs en veganisten lag het aandeel met een tekort tussen 21 en 41 procent bij adolescenten en tussen 11 en 90 procent bij ouderen, met de hoogste cijfers bij veganisten (Pawlak 2013). Wie weinig of geen dierlijke producten eet, houdt dus rekening met vitamine B12, ook zonder klachten.
Wat is er bekend over vermoeidheid en vitamine D?
Twee dingen, en ze horen bij elkaar. Ten eerste komt een lage vitamine D-waarde vaak voor bij mensen die zich met moeheid melden: in een Amerikaanse huisartsenpraktijk had 77,2 procent van de patiënten met vermoeidheid een lage waarde (n = 174, Roy 2014). Ten tweede is het effect van aanvullen alleen onderzocht bij mensen bij wie dat tekort eerst was gemeten. In een dubbelblinde, placebogecontroleerde studie onder verder gezonde volwassenen met vermoeidheid en een bloedwaarde onder 20 microgram per liter daalde de vermoeidheidsscore na vier weken sterker in de vitamine D-groep dan in de placebogroep (3,3 tegenover 0,8 punten) en meldde 72 procent tegenover 50 procent een verbetering (n = 120, Nowak 2016).
Let op wat dat niet zegt. Beide onderzoeken gingen over mensen met een gemeten lage waarde. Over mensen met een normale waarde zeggen ze niets, en er bestaat geen toegestane Europese gezondheidsclaim die vitamine D aan vermoeidheid koppelt. Wel toegestaan is de zin dat vitamine D bijdraagt tot de normale werking van het immuunsysteem en tot de instandhouding van normale botten en spieren.
Hoe wordt een tekort eigenlijk vastgesteld?
Alleen met bloedonderzoek via de huisarts: hemoglobine en ferritine voor ijzer, 25-hydroxyvitamine D voor vitamine D, en bij vitamine B12 vaak een aanvullende bepaling, omdat de serumwaarde alleen weinig zegt. Een vragenlijst, ook de onze, stelt geen tekort vast. Die laat zien welke productgroepen structureel op uw bord ontbreken.
Tegelijk is het goed om te weten wat bloedonderzoek bij moeheid oplevert. In de Nederlandse VAMPIRE-studie onder 91 huisartsen had 8 procent van de mensen met nieuwe, onverklaarde vermoeidheid een lichamelijke oorzaak die uit bloedonderzoek bleek (n = 325, Koch 2009). Bij de overige 92 procent lag de verklaring elders. Bij moeheid die langer dan enkele weken aanhoudt, bij kortademigheid, bij hevige menstruaties en bij een plantaardig eetpatroon is de huisarts de eerste stap.
Wat zeggen de cijfers op een rij?
De tabel zet de belangrijkste getallen uit dit artikel naast elkaar, met de bron en de omvang van de onderzochte groep.
| Wat is gemeten | Uitkomst | Groep | Bron |
|---|---|---|---|
| Vitamine D onder 30 nmol/l, gemiddeld over het jaar | 13,0 % | 55.844 Europeanen | Cashman 2016 |
| Vitamine D onder 30 nmol/l, oktober tot en met maart | 17,7 % | 55.844 Europeanen | Cashman 2016 |
| Vitamine D onder 50 nmol/l | 40,4 % | 55.844 Europeanen | Cashman 2016 |
| Inname van calcium, ijzer, vitamine D en foliumzuur onder de gemiddelde behoefte | meer dan 50 % | 4313 Nederlanders | Bird 2023 |
| Tekort aan vitamine B12 bij vegetarische adolescenten | 21 tot 41 % | 18 onderzoeken | Pawlak 2013 |
| Lage vitamine D bij mensen die zich met vermoeidheid melden | 77,2 % | 174 patiënten | Roy 2014 |
| Lichamelijke oorzaak van onverklaarde moeheid, zichtbaar in bloed | 8 % | 325 patiënten | Koch 2009 |
Een voedingssupplement kan een krappe inname aanvullen, maar vervangt geen gevarieerde, evenwichtige voeding en een gezonde leefstijl. IJzer slikt u bovendien liever niet op gevoel: het stapelt in het lichaam en een tekort is bij mannen veel minder waarschijnlijk dan bij menstruerende vrouwen. In een Franse studie kregen alleen vrouwen met een gemeten ferritine onder 50 microgram per liter twaalf weken ijzer of placebo. De vermoeidheidsscore daalde met 47,7 procent in de ijzergroep tegenover 28,8 procent in de placebogroep (n = 198, Vaucher 2012).
Zo gaat u verstandig te werk
Begin bij het patroon, niet bij een potje. Noteer een week lang wat u eet en hoe laat u naar bed gaat. Vul daarna onze vragenlijst in: die zet uw antwoorden over voeding, seizoen en leefstijl naast de Europese referentie-innames en laat zien waar uw aandachtspunten liggen. U start met de test bij vermoeidheid en een mogelijk vitamine tekort en krijgt binnen een paar minuten een overzicht. Hoe wij van die antwoorden naar een persoonlijke samenstelling komen, leest u in ons overzicht over vitamines op maat.
Blijft de moeheid na acht weken gelijk, maak dan een afspraak bij de huisarts en neem uw aantekeningen mee.
Veelgestelde vragen
Kan ik aan mijn klachten merken welk tekort ik heb?
Nee. Moeheid, concentratieverlies en een bleke huid zijn niet specifiek genoeg om een tekort aan te wijzen. Alleen bloedonderzoek via de huisarts geeft daar antwoord op. Een vragenlijst laat wel zien waar uw inname krap is.
Is moeheid in de winter een teken van te weinig vitamine D?
Niet per se. In Europa ligt de vitamine D-waarde in de winter bij meer mensen onder 30 nmol/l dan in de zomer, 17,7 tegenover 8,3 procent, maar moeheid heeft in de winter ook met minder daglicht, minder beweging en kortere nachten te maken. Zekerheid geeft alleen een meting.
Hoe snel verandert er iets als een gemeten tekort wordt aangevuld?
In de studie van Nowak was het verschil met placebo na vier weken zichtbaar, in de ijzerstudie van Vaucher werd na twaalf weken gemeten. Voor uzelf is acht weken een redelijke termijn. Verandert er daarna niets, dan is dat een reden om terug te gaan naar de huisarts.
Moet ik eerst bloed laten prikken voordat ik een voedingssupplement neem?
Bij ijzer wel, omdat het stapelt en een tekort bij mannen zeldzaam is. Voor vitamine D adviseert de Nederlandse Gezondheidsraad bepaalde groepen een vaste dagelijkse hoeveelheid zonder meting, bijvoorbeeld mensen die weinig buiten komen. Twijfelt u, overleg dan met uw huisarts.
Wat doet de vragenlijst van Sanazia wel en niet?
De vragenlijst gaat over uw eetpatroon, seizoen en leefstijl en vergelijkt dat met de referentie-innames. Er wordt geen bloed geprikt en er wordt geen diagnose gesteld. Het resultaat is een rangorde van aandachtspunten waarop een samenstelling van voedingssupplementen wordt gebaseerd.
Welke voedingsstoffen eten Nederlanders het vaakst te weinig?
Volgens de analyse van de voedselconsumptiepeiling door Bird uit 2023 lag bij meer dan de helft van de bevolking de inname van calcium, ijzer, vitamine D en foliumzuur onder de gemiddelde behoefte. Vrouwen en adolescenten kwamen het vaakst tekort.
Stel uw supplementen op maat samen
Een korte test op basis van leeftijd, voeding en routine. Het pakket komt in dagzakjes.
Wilt u onze artikelen vaker zien in Google? Voeg Sanazia toe aan uw voorkeursbronnen.
Toevoegen als voorkeursbron in Google
